Delen

Tweede ERC-beurs voor Jaap den Toonder voor onderzoek naar kankercellen

5 augustus 2025

Den Toonder heeft voor de tweede keer de prestigieuze ERC Advanced Grant van ruim 3 miljoen euro toegekend gekregen om te onderzoeken hoe kankercellen zich via bloedvaten van het ene naar het andere punt in het lichaam verspreiden.

/
Foto: Angeline Swinkels

Tijdens een zomervakantie in Bologna kreeg Jaap den Toonder verrassend en spannend nieuws. Nadat zijn eerste subsidievoorstel op de reservelijst was gezet, ontving hij een e-mail met het nieuws dat hij een ERC Advanced Grant had gekregen om het proces van intravasatie te bestuderen - het proces waarbij kankercellen door bloedvatwanden gaan en zich verspreiden naar andere delen van het lichaam.

“We waren net diezelfde ochtend op bezoek geweest bij de Universiteit van Bologna”, zegt Jaap den Toonder met zichtbaar genoegen in zijn mail. “En dat hebben we gevierd met een heel goed glas wijn!”

Den Toonder, hoogleraar bij de faculteit Mechanical Engineering en voorzitter van de Microsystems section, zat met zijn gezin lekker te lunchen in een restaurant in Bologna toen de e-mail met het nieuws van de ERC Advanced Grant in zijn brievenbus viel.

Intravasatie van kanker

Het onderwerp van het project van Den Toonder gaat over een probleem met aanzienlijke gevolgen voor de gezondheid. Kanker is een belangrijke doodsoorzaak, met bijna 10 miljoen sterfgevallen als gevolg van kanker in 2020. Den Toonder gaat de ERC Advanced Grant gebruiken om een cruciale stap te onderzoeken in de manier waarop kankercellen zich in het lichaam verspreiden.

“Het meest verwoestende aan kankercellen is het vermogen om zich te verspreiden in een proces dat bekend staat als metastase”, zegt Den Toonder.

Er zijn verschillende stappen in metastase, zoals invasie (wanneer kankercellen het omliggende weefsel van een primaire tumor binnendringen), circulatie (wanneer kankercellen door de bloedbaan reizen) en kolonisatie (wanneer kankercellen groeien en secundaire tumoren vormen op andere plaatsen in het lichaam).

Simpel gezegd, als we kunnen voorkomen dat kankercellen door de bloedvatwanden gaan, dan kunnen we de verspreiding van kanker stoppen.

Jaap den Toonder

Om via de bloedbaan door het lichaam te reizen, moeten kankercellen door de bloedvatwanden gaan via een proces dat bekend staat als intravasatie.

“Er zijn veel onbekenden over intravasatie, ook al is het zo relevant voor de verspreiding van kankercellen. Simpel gezegd, als we kunnen voorkomen dat kankercellen door de bloedvatwanden gaan, dan kunnen we de verspreiding van kanker stoppen”, aldus Den Toonder.

Een belangrijke vraag die Den Toonder wil beantwoorden is of kankercellen individueel of als groep in bloedvaten terechtkomen. “Het is voordelig voor kankercellen om als groep uit te zaaien, maar voor het intravasatiegedeelte is dit contra-intuïtief. Scheiden kankercellen zich tijdelijk van elkaar en gaan ze dan één voor één door de wanden?”

/
Illustratie van het Intrap-microfluïdische apparaat. Afbeelding: Jaap den Toonder

Project Intrap

In het project ‘Microfluidic platform for cancer Intravasation: pass or no pass? of kortweg Intrap gaat Den Toonder in op de werking van hoe kankercellen in bloedvaten terechtkomen.

“Huidig onderzoek naar kankercellen geeft aan dat intravasatie wordt beïnvloed door een reeks mechanische eigenschappen, zoals celstijfheid, geometrie en plakinteracties. Dat is niet verwonderlijk, want om door de bloedvatwanden te gaan, moeten de kankercellen vervormen, zich losmaken van de vaatwand en mechanische krachten tussen zichzelf en hun omgeving overwinnen”, zegt Den Toonder.

Om de verschillende mechanische eigenschappen te bestuderen en hoe deze de beweging van kankercellen beïnvloeden, is Den Toonder van plan een gloednieuwe microfluïdische of cancer-on-a-chip (CoC) experimentele opstelling te ontwikkelen.

“In het verleden hebben we onderzocht hoe borstkankercellen zich op zo'n chip naar kunstmatige bloedvaten bewegen. In Intrap maken we een sprong voorwaarts met het ontwerp door rekening te houden met de factoren die van invloed zijn op intravasatie, zoals de bloedstroomsnelheid, de gebogen geometrie van bloedvaten en hoe cellen aan elkaar plakken.”

Bijzonder vernieuwend aan de nieuwe opzet is dat Den Toonder het gaat gebruiken om te onderzoeken hoe meerdere mechanische eigenschappen kankercellen tegelijkertijd beïnvloeden. “Dit zal de snelheid verhogen waarmee we het belang van verschillende mechanische factoren kunnen bestuderen, en het zal veel tijd besparen in de loop van het onderzoek.”

/
Pass-no-pass fasediagram. Afbeelding: Jaap den Toonder

Het baanbrekende resultaat

Voor Den Toonder is het baanbrekende resultaat van Intrap de creatie van een intravasatiefasediagram dat laat zien hoe intravasatie afhangt van eigenschappen zoals stijfheid van kankercellen, bloeddruk, schuifspanning op de wanden veroorzaakt door bloedstroom, de straal van het bloedvat en de porositeit van de cellaag die de binnenkant van de bloedvaten bekleedt.

“Ik noem dit 'een pass-no-pass fasediagram' en het zal een buitengewoon resultaat zijn als het in de loop van het project wordt geproduceerd”, zegt Den Toonder.

Om Den Toonder in staat te stellen het intravasatieproces van dichtbij en in realtime te bestuderen, zal hij een deel van de subsidie ook gebruiken om te investeren in een geavanceerde microscoop voor levende celbeeldvorming van kankercellen terwijl ze zich in de bloedvaten op de chips verplaatsen.

Een pass-no-pass fasediagram zal een buitengewoon resultaat zijn als het in de loop van het project wordt geproduceerd.

Jaap den Toonder

Ik heb meer dan een half miljoen euro extra gekregen bovenop het reguliere budget van 2,5 miljoen euro om een microscoop voor live imaging aan te schaffen. Dit apparaat zal een enorme aanwinst zijn in het laboratorium voor de onderzoekers die aan dit project werken.

Daarnaast neemt Den Toonder voor het Intrap-project een team van jonge onderzoekers aan, bestaande uit vier promovendi en twee postdocs. Het project zal vijf jaar duren.

Tweede ERC Advanced Grant

Voor Den Toonder is dit zijn tweede ERC Advanced grant, wat zeer zeldzaam is gezien het lage slagingspercentage van aanvragen voor zo'n prestigieuze beurs.

“Het is een grote eer en erkenning voor het onderzoek dat ons team tot nu toe heeft gedaan! Het betekent veel voor me en geeft me de kans om een groot nieuw project te starten over een heel ander onderwerp dan het onderwerp van mijn eerste ERC Advanced Grant.”

In zijn eerste ERC Advanced Grant-gefinancierde project creëerde Den Toonder met een team van onderzoekers magnetische kunstmatige trilharen, mede geïnspireerd door hoe deze haren in de natuur trillen. Deze haren kunnen worden gebruikt in microfluïdumapparaten en sensoren, en hebben mede bijgedragen aan de ϸ-spin-off ARTIC Technologies.

Ik voel me erg gelukkig dat ik een tweede kans krijg om opnieuw baanbrekend werk te verrichten.

Jaap den Toonder

“Een ERC Advanced Grant is een van de weinige grote subsidies die onafhankelijke fundamentele wetenschap mogelijk maakt - het financieren van het soort onderzoek dat kan leiden tot werkelijk baanbrekende resultaten die op langere termijn een grote impact kunnen hebben. Ik voel me erg gelukkig dat ik een tweede kans krijg om opnieuw baanbrekend werk te verrichten.”

Opmerkelijke subsidie

Voor Laura Pander, coördinator Personal Grants aan de ϸ, is de tweede ERC Advanced Grant van Den Toonder opmerkelijk. “Het is best bijzonder dat Jaap een tweede ERC Advanced Grant heeft ontvangen, die ook mooi samengaat met de ERC Proof of Concept grant die hij ontving voor zijn eerste ERC Advanced Grant.”

“Ik denk dat het voor de ϸ ook heel mooi is dat er naast Jaaps tweede ERC Advanced Grant ook nog enkele andere ϸ-laureaten zijn die een tweede ERC Advanced Grant hebben ontvangen. Dat is opmerkelijk, want het betekent dat die excellente onderzoekers het panel hebben overtuigd van weer een uitstekend idee dat verder gaat dan de state-of-the-art.”

Mediacontact

Het laatste nieuws

Blijf ons volgen